Op 1 juli 2026 is de wet Versterking regie volkshuisvesting in werking getreden. Deze wet is onder meer bedoeld om de woningbouw te stimuleren. Het besluit Versterking regie volkshuisvesting werkt bepaalde onderwerpen uit. De verwachting is dat dit besluit op 1 januari 2027 in werking treedt. Het besluit bevat verruimde regels voor het omgevingsplanvergunningvrij bouwen van een familiewoning en een mantelzorgwoning dan wel het gebruik van een bestaand bijbehorend bouwwerk met dat doel.
Onduidelijk is overigens waarom de vergunningsvrije familiewoning niet de vergunningvrije mantelzorgwoning vervangt. De vereiste ‘bestaande sociale relatie’ bij mantelzorg zal immers vaak ouders en hun kinderen zijn. Waarom geen nieuwe regels waarbij het vereiste van intensieve zorg wegvalt? De ruimtelijke relevantie van die intensieve zorg was sowieso twijfelachtig. Bovendien komt mantelzorg buiten de familieband niet veel voor.
Eerder is een uitvoerigere opinie ‘Mantelzorg- of familiewoning vergunningvrij plaatsen’ van Olaf Claasen op 6 mei 2025 verschenen, waarin voor de mantelzorgwoning ook wordt ingegaan op de voorheen geldende regels onder het Besluit omgevingsrecht (Bor).
Het huidige recht: geen familiewoning, maar wel mantelzorg
Onder huidig recht bestaan er geen aparte regels voor het omgevingsplanvergunningvrij bouwen van een familiewoning. Veelal staat in het omgevingsplan (onderliggend bestemmingsplan) dat niet in bijgebouwen mag worden gewoond. Dit maakt dat een familielid niet in een bijgebouw mag wonen. Gemeenten staan wonen in tweede lijn veelal ruimtelijk niet toe.
De geldende regels voor de omgevingsplanvergunningsvrije mantelzorgwoning staan in de tijdelijke regels van het omgevingsplan (de bruidsschat). Wel staat in bijlage I bij artikel 1.1 van het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl) de definitie van ‘huisvesting in verband met mantelzorg’ en ‘mantelzorg’.
Uit deze definities volgt dat de huisvesting in verband met de mantelzorg in of bij de woning mag plaatsvinden, waarbij sprake moet zijn van één huishouden van ten hoogste twee personen. Denk bijvoorbeeld aan opa en oma, waarbij één van beiden intensieve zorg van hun zoon of dochter krijgt.
De behoefte van de zorg moet onder huidig recht met een medische verklaring worden aangetoond. Het is derhalve niet mogelijk dat opa en oma zonder die verklaring in een mantelzorgwoning bij hun kinderen kunnen intrekken. Pre-mantelzorg, waarbij opa en oma nog geen intensieve zorg nodig hebben, is thans niet omgevingsplanvergunningvrij.
Uit artikel 22.36 van het tijdelijke deel van het omgevingsplan volgt dat het gebruiken van een bestaand bouwwerk voor huisvesting in verband met mantelzorg niet in strijd is met het omgevingsplan. Uit artikel 22.37 volgt een verbijzondering van artikel 22.36 om buiten de bebouwde kom een bijbehorend bouwwerk vergunningvrij voor mantelzorg te gebruiken. Het bijbehorende bouwwerk moet dan in zijn geheel of in delen verplaatsbaar zijn. De oppervlakte mag daarnaast niet groter zijn dan 100 m2.
De vergunningvrijheid van de mantelzorgwoning en familiewoning wordt landelijk geregeld. Gemeenten kunnen die niet uitsluiten, maar wel indirect sturen waar vergunningvrij bouwen mogelijk is
Nieuw recht: de familiewoning en mantelzorgwoning
In de 19 december 2025-versie van het ontwerp van het besluit Versterking regie volkshuisvesting zijn in artikel 2.21b Bbl definities voor de huisvesting in verband met mantelzorg en in verband met familieleden opgenomen. De oude definities van ‘mantelzorg’ en ‘huisvesting in verband met mantelzorg’ zijn in de nieuwe definitie samengenomen.
Onder het nieuwe recht is geen medische verklaring ten behoeve van de vergunningvrije mantelzorg nodig. Dit onderstreept de vraag wat het nut is van aparte regels voor een familiewoning en een mantelzorgwoning.
Het gaat om de huisvesting van familieleden in geval van een huishouden in of bij een woning van wie ten minste één persoon 1°. in een eerste graad bloedverwantschap staat tot een bewoner van de woning; of 2°. pleegzorg als bedoeld in artikel 1.1 van de Jeugdwet ontvangt of ten minste een jaar voorafgaand aan het bereiken van de leeftijd waarop pleegzorg ophoudt heeft ontvangen van een bewoner van de woning.
Artikel 2.30b Bbl (nieuw) geeft aan wanneer die huisvesting van mantelzorg of familieleden omgevingsplanvergunningvrij kan in het achtererfgebied. Daarbij wordt het gebruikelijke onderscheid van criteria bij binnen en buiten de 4 meter van het oorspronkelijke hoofdgebouw en bij binnen of buiten stedelijk gebied gemaakt. Onze wetgever heeft het weer niet kunnen laten om zeer ingewikkelde en nodeloze criteria te maken zoals wij die ook kennen voor het omgevingsplanvergunningsvrije bijbehorende bouwwerk uit artikel 22.36 onder a omgevingsplan zelf (voorheen artikel 2 onderdeel 3 bijlage II Besluit omgevingsrecht).
Artikel 2.30c Bbl bevat vervolgens allerlei inperkingen van omgevingsplanvergunningvrije familie- en mantelzorgwoningen.
Belangrijk is om op te merken dat de regels voor de mantelzorgwoning en familiewoning straks niet meer staan in het omgevingsplan (artikel 22.36 en artikel 22.37), maar in paragraaf 2.3.4 Bbl. Waar de gemeenteraad het omgevingsplan kan aanpassen, geldt dat niet voor het landelijk geregelde Bbl. Met andere woorden, de vergunningvrije mantelzorgwoning en familiewoning kan de gemeente niet via de nieuwe planregels bij het omgevingsplan vergunningplichtig maken. Wel kan de gemeente de landelijke regels voor vergunningvrij bouwen verruimen. Via de achterdeur heeft de gemeenteraad overigens wel de mogelijkheid om omgevingsplanvergunningvrij een mantelzorgwoning of familiewoning te bouwen en/of gebruiken beperken. De gemeenteraad heeft door middel van het toekennen van functies immers invloed op wat het gebouwerf is en daarmee ook wat op wat de omvang van het achtererfgebied is. Zo kan bijvoorbeeld in de aangewezen groenstrook niet vergunningvrij die mantelzorgwoning of familiewoning worden gebouwd.
Let op: tekst loopt door onder afbeelding. Schulinck Omgevingsrecht helpt bij alle vragen over de Omgevingswet en het omgevingsrecht. Zo beschik je altijd over actuele en betrouwbare informatie.
Bouwtechnisch vergunningvrij?
De regels voor bouwtechnisch vergunningvrij bouwen wijzigen niet.
In artikel 2.25 Bbl staat wanneer bouwwerken met dak in beginsel bouwtechnisch vergunningplichtig is. Dit is onder meer als het hoger is dan 5 meter en als een hoofdgebouw wordt gerealiseerd. De familiewoning en mantelzorgwoning zullen veelal lager zijn dan 5 meter. Daarnaast zijn het geen hoofdgebouwen. Dat is de woning waarbij deze worden geplaatst. Dit maakt dat de familiewoning en mantelzorgwoning vaak bouwtechnisch vergunningsvrij zijn.
De familiewoning en mantelzorgwoning vallen ook niet onder het stelsel van kwaliteitsborging. De reden daarvoor is, dat deze reeds niet zijn aangewezen als bouwtechnisch vergunningplichtig in artikel 2.25 Bbl. Daarom reeds kunnen deze niet onder gevolgklasse 1 vallen.
Tot slot
Op 3 juli 2026 had de minister van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening de Tweede Kamer nog geïnformeerd niet via een instructieregel af te dwingen dat gemeenten permante bewoning van recreatiewoningen moeten toestaan.
Nog niet staat vast dat de minister wel de omgevingsvergunningsvrije familiewoning en mantelzorgwoning via het landelijke Bbl zal afdwingen. Het besluit Versterking regie volkshuisvesting ligt sinds 13 juli 2026 ter advisering bij de Afdeling advisering van de Raad van State.
Hoewel in zoverre de nieuwe regels begrijpelijk zijn vanwege de woningnood, zullen deze regels vermoedelijk leiden tot de nodige handhavingszaken. Als het (al dan niet hulpbehoevende) familielid niet meer ter plaatse woont, mag het bijgebouw immers niet als separate woning worden verhuurd of verkocht. En dat terwijl de initiatiefnemer waarschijnlijk een forse investering heeft gedaan en zich op kapitaalvernietiging zal beroepen.
De praktische betekenis van de beoogde wijziging in de regelgeving zit vooral in de vergunningvrije familiewoning. De ouders hebben veelal niet een dusdanig intensieve zorg nodig, dat de regels voor de vergunningvrije mantelzorgwoning kunnen worden toegepast. Het is onder huidig recht niet toegestaan om vergunningvrij een pre-mantelzorgwoning te realiseren. In zekere zin is die familiewoning de pre-mantelzorgwoning.
Meer weten?
Tijdens onze opleidingen ‘Vergunningvrij bouwen onder de Omgevingswet’, ‘Bouwen onder de Omgevingswet’, en ‘Gevolgklasse 1 onder de Wkb’ worden alle ins en outs gegeven over de nieuwe bouwregelgeving. De opleidingen geven handvatten om invulling te geven aan de gemeentelijke vergunningverlening, bouwtoezicht en handhaving. Onze opleidingen behandelen de laatste stand van zaken van de publieke bouwregelgeving. De aanzienlijke wijzigingen in de omgevingsvergunning voor de bouwactiviteit en de gevolgen voor handhaving komen aan bod.